تریبون هنر: در دوران حکومت محمدرضا شاه پهلوی، بسیاری از چهره‌های برجسته شعر، ادبیات، موسیقی و هنر ایران به دلیل فعالیت‌های سیاسی، عقایدشان یا خلق آثار اجتماعی و انتقادی بازداشت و زندانی شدند؛ برخی ماه‌ها و سال‌ها در زندان ماندند و برخی حتی جان خود را از دست دادند.

از احمد شاملو و مهدی اخوان ثالث تا داریوش اقبالی، شهیار قنبری، جنتی عطایی و اسفندیار منفردزاده تا نجف دریابندری و احمد محمود و محمود دولت آبادی و ده‌ها هنرمند دیگر؛ هرکدام سرگذشتی دارند که بخشی از تاریخ فرهنگی و سیاسی معاصر ایران را روایت می‌کند.

در این مجموعه تلاش کرده‌ایم فراتر از روایت‌های کلی و مشهور، به دلایل بازداشت، شرایط زندان، اتهامات مطرح‌شده و سرنوشت این هنرمندان بپردازیم؛ پرونده‌هایی که بعضی از آن‌ها همچنان پرسش‌های تاریخی مهمی را بی‌پاسخ گذاشته‌اند.

تمام مطالب این پرونده بر پایه اسناد تاریخی معتبر موجود، پژوهش‌های منتشرشده و روایت‌های مستند گردآوری و تدوین شده‌اند.

هدف این مجموعه، بازخوانی بخشی از تاریخ هنر ایران است؛ تاریخی که برای شناخت آن باید هم آثار هنرمندان را دید و هم آنچه بر خودشان گذشته است.

۱. احمد شاملو

شاعر و نویسنده | بازداشت پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

شاملو از شاعرانی بود که آزادی، عدالت و مقاومت در برابر سرکوب به مضامین مهم شعر و اندیشه‌اش تبدیل شدند. او پس از کودتای ۲۸ مرداد بازداشت شد و بیش از یک سال را در زندان گذراند. در جریان برخوردهای امنیتی آن دوره، بخشی از نوشته‌ها و آثار منتشرنشده‌اش نیز از میان رفت. مخالفت شاملو با اقتدارگرایی به دوران وابستگی‌های سیاسی جوانی‌اش محدود نماند.

۲. مهدی اخوان ثالث

شاعر | بازداشت در سال ۱۳۳۲

اخوان ثالث از مهم‌ترین شاعران اجتماعی معاصر بود که شکست آرمان‌ها، اختناق و سرخوردگی سیاسی در شعرهایش بازتاب یافت. او پس از کودتای ۲۸ مرداد، در جریان سرکوب مخالفان حکومت بازداشت و زندانی شد. تجربه آن سال‌ها و فضای سیاسی پس از کودتا بعدها در جهان شعری او حضوری تعیین‌کننده پیدا کرد؛ جهانی که «زمستان» به یکی از مشهورترین نمادهای آن تبدیل شد.

۳. رضا براهنی

شاعر، نویسنده و منتقد | بازداشت در سال ۱۳۵۲

براهنی در شعرها، نقدها و نوشته‌هایش با سانسور، سرکوب و محدودیت آزادی اندیشه مقابله می‌کرد. او از چهره‌های فعال روشنفکری و مدافع آزادی بیان بود و در سال ۱۳۵۲ به دست ساواک بازداشت شد. براهنی پس از آزادی، تجربه زندان، بازجویی و شکنجه را در نوشته‌ها و گفت‌وگوهایش روایت کرد و به یکی از صداهای شناخته‌شده اعتراض به سرکوب نویسندگان تبدیل شد.

۴. محمدعلی سپانلو

شاعر و نویسنده | بازداشت در سال ۱۳۴۹

سپانلو از شاعران نوگرایی بود که در کنار آفرینش ادبی، برای استقلال نویسندگان و آزادی بیان فعالیت می‌کرد. او از اعضای فعال کانون نویسندگان ایران بود و در سال ۱۳۴۹، در جریان اعتراض نویسندگان به بازداشت فریدون تنکابنی و انتشار بیانیه اعتراضی کانون، بازداشت شد. برخورد با سپانلو نمونه‌ای از حساسیت حکومت پهلوی نسبت به فعالیت جمعی و مستقل اهل قلم بود.

۵. هوشنگ گلشیری

داستان‌نویس | بازداشت در سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۵۲

گلشیری با داستان‌هایی مانند «شازده احتجاب»، مناسبات قدرت، استبداد و فروپاشی ساختارهای کهنه را به شیوه‌ای نوگرا روایت کرد. او در کنار فعالیت ادبی، در محافل روشنفکری و فرهنگی حضور داشت و در دوران حکومت پهلوی بازداشت شد. در روایت‌های زندگی او به دستگیری در سال ۱۳۴۱ و بازداشت دوباره در سال ۱۳۵۲ اشاره شده است؛ دو تجربه در دوره‌های متفاوت فعالیت فکری و ادبی‌اش.

۶. نعمت میرزازاده (م. آزرم)

شاعر | زندان در دهه ۱۳۴۰

میرزازاده، با نام ادبی م. آزرم، از شاعرانی بود که اندیشه‌های اجتماعی و سیاسی در آثارش جایگاهی برجسته داشت. او در فضای روشنفکری منتقد حکومت پهلوی فعالیت می‌کرد و به دلیل فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی بازداشت و زندانی شد. میرزازاده از چهره‌های مرتبط با کانون نویسندگان ایران نیز بود و در روایت‌های تاریخ شفاهی خود از برخوردهای امنیتی با نویسندگان آن دوره سخن گفته است.

۷. احمد محمود

رمان‌نویس | بازداشت پس از کودتای ۱۳۳۲

احمد محمود در رمان‌ها و داستان‌هایش زندگی فرودستان، نابرابری اجتماعی و تحولات سیاسی ایران را با نگاهی انتقادی روایت می‌کرد. او پس از کودتای ۲۸ مرداد، به دلیل فعالیت‌های سیاسی بازداشت و زندانی شد و سپس تبعید را تجربه کرد. زندان، تبعید و زندگی در فضای سرکوب سیاسی، بعدها به بخشی مهم از جهان داستانی نویسنده «همسایه‌ها» و «داستان یک شهر» تبدیل شدند.

۸. محمود دولت‌آبادی

رمان‌نویس | بازداشت در سال ۱۳۵۳

دولت‌آبادی در داستان‌هایش زندگی روستاییان، محرومان و مناسبات نابرابر اجتماعی را به تصویر می‌کشید.او در سال ۱۳۵۳، زمانی که در تئاتر نیز فعالیت داشت، بازداشت شد و حدود دو سال را در زندان گذراند. دولت‌آبادی بعدها روایت کرد که مأموران امنیتی به حضور کتاب‌هایش در میان وسایل بازداشت‌شدگان دیگر اشاره می‌کردند؛ روایتی که از حساسیت دستگاه امنیتی نسبت به نفوذ اجتماعی آثار او حکایت دارد.

۹. علی‌محمد افغانی

رمان‌نویس | بازداشت در سال ۱۳۳۳

علی‌محمد افغانی، نویسنده «شوهر آهو خانم»، از چهره‌هایی بود که تجربه زندان با شکل‌گیری کارنامه ادبی‌اش پیوند خورد. او در سال ۱۳۳۳ به دلیل عضویت در سازمان نظامی حزب توده بازداشت و به زندان محکوم شد. افغانی در دوران زندان به نوشتن رمان مشهورش پرداخت؛ اثری که با روایت زندگی زنان و مناسبات اجتماعی، بعدها جایگاهی مهم در تاریخ رمان‌نویسی ایران پیدا کرد.

۱۰٫علی‌اشرف درویشیان

داستان‌نویس | بازداشت‌های متعدد از سال ۱۳۵۰

درویشیان در داستان‌هایش از فقر، محرومیت، نابرابری و زندگی فرودستان می‌نوشت. آثار اجتماعی و انتقادی او، در کنار فعالیت‌های سیاسی‌اش، حساسیت دستگاه امنیتی حکومت پهلوی را برانگیخت. او از سال ۱۳۵۰ چند بار بازداشت شد و در سال ۱۳۵۳ به یازده سال زندان محکوم شد. درویشیان پیش از پایان محکومیت، در جریان تحولات منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ از زندان آزاد شد.

۱۱٫غلامحسین ساعدی

نمایشنامه‌نویس و داستان‌نویس | بازداشت در سال ۱۳۵۳

ساعدی در داستان‌ها و نمایشنامه‌هایش فقر، ترس، نابرابری و مناسبات قدرت را با نگاهی انتقادی به تصویر می‌کشید. او از چهره‌های فعال روشنفکری مخالف حکومت پهلوی بود و در سال ۱۳۵۳ به دست ساواک بازداشت شد. ساعدی ماه‌ها زندان و بازجویی را تجربه کرد و بعدها از تأثیر شکنجه بر زندگی و توانایی نویسندگی‌اش سخن گفت؛ تجربه‌ای که بر سرنوشت ادبی او سایه انداخت.

۱۲٫منصور یاقوتی

داستان‌نویس | بازداشت در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰

منصور یاقوتی از نویسندگان اجتماعی بود که زندگی مردم محروم، مناسبات طبقاتی و نابرابری را در داستان‌هایش روایت می‌کرد. او در کنار فعالیت ادبی، با جریان‌های فکری و سیاسی منتقد حکومت پهلوی ارتباط داشت و بازداشت و زندان را تجربه کرد. در روایت‌های زندگی یاقوتی، به دستگیری در جوانی و برخورد دوباره دستگاه امنیتی با او در سال‌های پایانی حکومت شاه اشاره شده است.

۱۳. نجف دریابندری

مترجم و نویسنده | بازداشت پس از کودتای ۱۳۳۲

دریابندری از مهم‌ترین مترجمان ادبیات و اندیشه جهان به فارسی بود. او در جوانی، هم‌زمان با فعالیت‌های مطبوعاتی و سیاسی در آبادان، با جریان‌های چپ ارتباط داشت. پس از کودتای ۲۸ مرداد بازداشت شد و چند سال را در زندان گذراند. تجربه زندان بخشی از سال‌های شکل‌گیری شخصیت فکری او بود؛ هرچند بسیاری از ترجمه‌های مشهورش به دوره‌های بعد تعلق دارند.

۱۴. شاهرخ مسکوب

نویسنده، پژوهشگر و مترجم | زندان در دهه ۱۳۳۰

مسکوب از روشنفکرانی بود که در جوانی به جریان‌های چپ گرایش داشت و بعدها به یکی از چهره‌های برجسته پژوهش در فرهنگ و ادبیات ایران تبدیل شد. او در دوران حکومت پهلوی چند بار بازداشت شد و پس از دستگیری سال ۱۳۳۳، زندان و شکنجه را تجربه کرد. مسکوب در نوشته‌ها و خاطراتش، تجربه زندان را در پیوند با پرسش‌های عمیق‌تری درباره آزادی، مسئولیت و انسان بررسی کرد.

۱۵. محمود اعتمادزاده (به‌آذین)

نویسنده و مترجم | زندان در دوران پهلوی

به‌آذین از مترجمان برجسته ادبیات جهان و از چهره‌های فعال جریان روشنفکری چپ ایران بود. او علاوه بر ترجمه آثار ادبی، در فعالیت‌های سیاسی و دفاع از حقوق نویسندگان حضور داشت و با برخوردهای امنیتی و زندان روبه‌رو شد. به‌آذین از چهره‌های مؤثر کانون نویسندگان ایران نیز بود و زندگی او نمونه‌ای از پیوند فعالیت ادبی، اندیشه سیاسی و مبارزه بر سر آزادی بیان است.

۱۶. ابراهیم یونسی

نویسنده و مترجم | بازداشت در دهه ۱۳۳۰

ابراهیم یونسی که بعدها به یکی از مترجمان پرکار ادبیات جهان تبدیل شد، در جوانی افسر ارتش و مرتبط با سازمان نظامی حزب توده بود. او پس از کودتای ۲۸ مرداد بازداشت و به زندان محکوم شد. تجربه زندان در زندگی ادبی یونسی اهمیت زیادی داشت؛ او در همان سال‌ها به مطالعه و ترجمه پرداخت و پس از آزادی، فعالیت گسترده خود را در داستان‌نویسی و ترجمه ادامه داد.

۱۷. باقر مؤمنی

نویسنده و پژوهشگر | زندان در دهه ۱۳۳۰

باقر مؤمنی از پژوهشگران و روشنفکران چپ ایران بود که در نوشته‌هایش به تاریخ اجتماعی، جنبش‌های سیاسی و نقد ساختارهای قدرت توجه داشت. او در جوانی فعالیت سیاسی می‌کرد و در جریان برخوردهای امنیتی حکومت پهلوی بازداشت و زندانی شد. مؤمنی پس از آزادی، پژوهش و نویسندگی را ادامه داد و به یکی از چهره‌های شناخته‌شده مطالعات تاریخی و اجتماعی تبدیل شد.

۱۸. پرویز شهریاری

مترجم، نویسنده و آموزگار | بازداشت‌های سیاسی در دوران پهلوی

پرویز شهریاری تنها یک ریاضی‌دان نبود؛ او با تألیف و ترجمه کتاب‌های علمی و آموزشی، برای گسترش دانش و دسترسی عمومی به آموزش تلاش می‌کرد. شهریاری در کنار فعالیت فرهنگی، اندیشه‌های عدالت‌خواهانه و سابقه فعالیت سیاسی داشت و در دوران حکومت پهلوی بارها بازداشت و زندانی شد. زندگی او نشان می‌دهد که فعالیت فرهنگی و اجتماعی یک آموزگار نیز می‌توانست با برخورد امنیتی همراه شود.

۱۹. منصور خاکسار

شاعر و نویسنده | زندان در سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۴۸

منصور خاکسار از شاعران و فعالان ادبی جنوب ایران بود که در شعر و فعالیت فرهنگی‌اش به مسائل اجتماعی و زندگی فرودستان توجه داشت. او در فضای روشنفکری و سیاسی آبادان فعالیت می‌کرد و در سال ۱۳۴۶ بازداشت شد. خاکسار حدود دو سال را در زندان گذراند. فعالیت‌های ادبی، مطبوعاتی و اجتماعی او بخشی از جریان روشنفکری منتقد حکومت در جنوب ایران بود.

۲۰. نسیم خاکسار

داستان‌نویس و نمایشنامه‌نویس | زندان در دوران پهلوی

نسیم خاکسار از نویسندگانی بود که در فضای ادبی و اجتماعی جنوب ایران فعالیت می‌کرد و در داستان‌هایش به زندگی مردم و مناسبات نابرابر اجتماعی می‌پرداخت. او به دلیل فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی بازداشت شد و زندان را تجربه کرد. خاکسار بعدها در گفت‌وگوهایش از بازداشت نویسندگان مرتبط با محافل ادبی جنوب و تأثیر تجربه زندان بر زندگی و نویسندگی خود سخن گفت.

۲۱. فرج سرکوهی

نویسنده و منتقد ادبی | بازداشت در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰

فرج سرکوهی از دوران جوانی در فعالیت‌های دانشجویی، ادبی و سیاسی حضور داشت و با جریان‌های روشنفکری چپ نو ارتباط برقرار کرد. او در دوران حکومت پهلوی چند بار بازداشت شد و زندان را تجربه کرد. سرکوهی بعدها به یکی از چهره‌های شناخته‌شده نقد ادبی و روزنامه‌نگاری فرهنگی تبدیل شد، اما سابقه برخورد امنیتی با او به سال‌ها پیش از شهرت مطبوعاتی‌اش بازمی‌گردد.

۲۲. فریدون تنکابنی

داستان‌نویس و طنزپرداز | بازداشت در سال ۱۳۴۹

فریدون تنکابنی در داستان‌ها و نوشته‌های طنزآمیزش به نقد مناسبات اجتماعی و سیاسی می‌پرداخت. او از اعضای کانون نویسندگان ایران بود و در سال ۱۳۴۹ بازداشت شد. دستگیری تنکابنی با اعتراض جمعی نویسندگان روبه‌رو شد و انتشار بیانیه اعتراضی کانون، برخورد امنیتی با شماری دیگر از اهل قلم را در پی داشت. پرونده او از نمونه‌های مهم تقابل حکومت با استقلال نویسندگان بود.

۲۴. ویدا حاجبی تبریزی

نویسنده و فعال سیاسی | زندان در دهه ۱۳۵۰

ویدا حاجبی از زنان فعال در جریان‌های سیاسی و روشنفکری مخالف حکومت پهلوی بود. او به دلیل فعالیت‌های سیاسی بازداشت شد و سال‌هایی را در زندان گذراند. حاجبی بعدها تجربه زندان و زندگی زنان زندانی سیاسی را در نوشته‌ها و خاطراتش روایت کرد. در سرگذشت او، برخلاف برخی نویسندگان دیگر این مجموعه، فعالیت سیاسی سازمان‌یافته نقش برجسته‌ای در برخورد حکومت داشت.

۲۵٫محسن یلفانی

نمایشنامه‌نویس | بازداشت در سال ۱۳۴۹

محسن یلفانی از نمایشنامه‌نویسان اجتماعی و منتقد حکومت پهلوی بود. نمایشنامه «آموزگاران» او در سال ۱۳۴۹ به کارگردانی سعید سلطان‌پور روی صحنه رفت، اما پس از ده شب اجرا، ساواک نمایش را متوقف کرد و نویسنده و کارگردان را بازداشت کرد. یلفانی حدود سه ماه زندانی بود. این برخورد از نمونه‌های روشن مداخله مستقیم دستگاه امنیتی در فعالیت تئاتری آن دوره است

۲۶٫ شهرنوش پارسی‌پور

داستان‌نویس | بازداشت در سال ۱۳۵۳

شهرنوش پارسی‌پور در سال ۱۳۵۳، در اعتراض به اعدام خسرو گلسرخی و کرامت‌الله دانشیان و بازداشت شماری از نویسندگان و روشنفکران، از همکاری با تلویزیون ملی ایران استعفا داد. این اعتراض به بازداشت و زندانی‌شدن او انجامید. پارسی‌پور بیش از پنجاه روز را در زندان گذراند. او بعدها به یکی از نویسندگان مهم ادبیات معاصر ایران تبدیل شد و بار دیگر، پس از انقلاب، زندان را تجربه کرد.

۲۷٫ فریده لاشایی

نقاش، نویسنده و مترجم | بازداشت در سال ۱۳۵۳

فریده لاشایی از هنرمندانی بود که نقاشی، ادبیات و فعالیت روشنفکری در زندگی‌اش به یکدیگر پیوند خورده بودند. او در فضای فرهنگی و سیاسی منتقد حکومت پهلوی حضور داشت و در سال ۱۳۵۳ بازداشت شد. نام لاشایی در خاطرات شهرنوش پارسی‌پور نیز در میان هنرمندان و روشنفکرانی آمده که دستگیری‌شان اعتراض دیگر اهل فرهنگ را برانگیخت.

۲۸٫ مرضیه احمدی اسکویی

شاعر، نویسنده و فعال سیاسی | بازداشت در سال ۱۳۵۰

مرضیه احمدی اسکویی از زنان فعال در جنبش دانشجویی و جریان‌های چپ ایران بود که شعر و داستان نیز می‌نوشت. او در سازماندهی اعتراض‌ها و اعتصاب‌های دانشجویی نقش داشت و در سال ۱۳۵۰ بازداشت شد.اسکویی حدود یک سال را در زندان گذراند و پس از آزادی فعالیت سیاسی خود را ادامه داد. او در اردیبهشت ۱۳۵۳ در جریان درگیری با مأموران حکومت پهلوی کشته شد

۲۹. کرامت‌الله دانشیان

فیلم‌ساز و فعال فرهنگی | بازداشت و اعدام در سال ۱۳۵۲

کرامت‌الله دانشیان، فیلم‌ساز، شاعر و دانش‌آموخته مدرسه عالی تلویزیون و سینما، در تابستان ۱۳۵۲ بازداشت شد. او به مشارکت در طرح ربودن رضا پهلوی، ولیعهد ایران، و فرح پهلوی متهم بود؛ طرحی که هدف آن گروگان‌گرفتن اعضای خانواده سلطنتی برای آزادی زندانیان سیاسی عنوان شده بود.

برخلاف خسرو گلسرخی که هنگام شکل‌گیری بخش مهمی از طرح ادعایی در زندان بود، دانشیان با برخی افراد مرتبط با این طرح ارتباط مستقیم داشت. بااین‌حال، درباره میزان پیشرفت نقشه و نقش دقیق متهمان اختلاف‌نظر وجود دارد و هیچ عملیات ربایشی انجام نشد.

دانشیان در دادگاه نظامی از عقاید سیاسی خود دفاع کرد و سرانجام در ۲۹ بهمن ۱۳۵۲، همراه خسرو گلسرخی اعدام شد.

نام دانشیان با سرود مشهور «بهاران خجسته باد» نیز گره خورده است. او شعری از عبدالله بهزادی را به سرود تبدیل کرده بود و سال‌ها بعد، اسفندیار منفردزاده با الهام از آن، نسخه مشهور این سرود را ساخت که در سال ۱۳۵۷، در پنجمین سالگرد اعدام دانشیان و گلسرخی،

۳۰٫ خسرو گلسرخی

شاعر و روزنامه‌نگار | بازداشت و اعدام در سال ۱۳۵۲

خسرو گلسرخی، شاعر و روزنامه‌نگار، در سال ۱۳۵۲ بازداشت شد و بعدها در پرونده‌ای به اتهام مشارکت در توطئه ربودن ولیعهد، رضا پهلوی، و اقدامات علیه جان خانواده سلطنتی محاکمه شد.

اما نکته مهم این پرونده آن بود که گلسرخی هنگام شکل‌گیری بخش مهمی از توطئه ادعایی در زندان به سر می‌برد. گزارش محرمانه سفارت آمریکا در دی ۱۳۵۲ نیز به این موضوع اشاره می‌کند و می‌نویسد که تلاش شده بود بخش زیادی از مسئولیت پرونده به گلسرخی و یکی دیگر از متهمان نسبت داده شود. در همان گزارش آمده است که طبق روایت‌های منتشرشده از دادگاه، هیچ‌یک از متهمان صراحتاً قصد آسیب‌رساندن به فرح یا ولیعهد را نپذیرفته بودند.

گلسرخی در دادگاه نظامی، به‌جای درخواست عفو، از عقاید سیاسی خود دفاع کرد. دفاعیات او به یکی از مشهورترین سخنرانی‌های سیاسی دوران پهلوی تبدیل شد. سرانجام در ۲۹ بهمن ۱۳۵۲، در ۳۰سالگی، همراه کرامت‌الله دانشیان اعدام شد.

اعدام گلسرخی در تاریخ ترانه ایران نیز بازتاب یافت. اردلان سرفراز ترانه «شقایق» را به یاد او نوشت و در روایت‌های مربوط به سانسور ترانه «گل بارون‌زده» ایرج جنتی عطایی نیز از تغییر عبارت «گل سرخ نازنینم» به «گل یاس نازنینم» یاد شده است.

۳۱٫ مرتضی کیوان

شاعر و منتقد ادبی | بازداشت و اعدام در سال ۱۳۳۳

مرتضی کیوان، شاعر، منتقد ادبی و از چهره‌های محافل روشنفکری دهه ۱۳۳۰، از دوستان نزدیک احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث و هوشنگ ابتهاج بود.

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و آغاز تعقیب اعضای حزب توده، کیوان سه تن از افسران فراری سازمان نظامی این حزب را در خانه خود پناه داد. مأموران امنیتی در شهریور ۱۳۳۳ مخفیگاه آنان را کشف کردند و کیوان بازداشت شد.

او با وجود آنکه نظامی نبود، در دادگاه نظامی محاکمه و به اعدام محکوم شد. حکم اعدام مرتضی کیوان در ۲۷ مهر ۱۳۳۳، در ۳۳سالگی، اجرا شد.

کیوان تنها چند ماه پیش از اعدام با پوری سلطانی ازدواج کرده بود؛ زنی که بعدها به یکی از پیشگامان کتابداری نوین ایران تبدیل شد.

مرگ کیوان تأثیر عمیقی بر شاعران هم‌نسلش گذاشت. احمد شاملو در شعر «نگاه کن» از «سال اشک پوری، سال خون مرتضا» نوشت و در شعر «از عموهایت»، خطاب به پسر خردسالش، سرود:

«به یاد آر / عموهایت را می‌گویم / از مرتضا سخن می‌گویم.»

هوشنگ ابتهاج نیز شعرهایی از جمله «کیوان ستاره بود»

۳۲٫ عبدالحسین نوشین

کارگردان و بنیان‌گذار تئاتر نوین | بازداشت در سال ۱۳۲۷

عبدالحسین نوشین از پیشگامان تئاتر نوین ایران بود که با شیوه‌های تازه اجرا و آموزش بازیگری، تحولی مهم در صحنه نمایش ایجاد کرد. او در کنار فعالیت هنری، از چهره‌های شناخته‌شده حزب توده بود و پس از حوادث سال ۱۳۲۷ بازداشت شد. نوشین در سال ۱۳۲۹ همراه گروهی از زندانیان سیاسی از زندان قصر گریخت. برخورد سیاسی با او، فعالیت‌های نمایشی‌اش را نیز تحت تأثیر قرار داد.

۳۳٫ ناصر رحمانی‌نژاد

بازیگر و کارگردان تئاتر | زندان در دهه ۱۳۵۰

ناصر رحمانی‌نژاد از چهره‌های برجسته تئاتر اجتماعی و سیاسی ایران بود. او با فعالیت در گروه‌های نمایشی مستقل، به اجرای آثاری می‌پرداخت که مسائل اجتماعی و مناسبات قدرت را به صحنه می‌آوردند. رحمانی‌نژاد در دوران حکومت پهلوی با برخورد امنیتی روبه‌رو شد و زندان را تجربه کرد. فعالیت نمایشی و مواضع سیاسی او در شکل‌گیری این تقابل نقش داشتند.

۳۴٫مسعود امینی

ترانه‌سرا | بازداشت در سال ۱۳۵۳

مسعود امینی از ترانه‌سرایان موج نو موسیقی پاپ ایران بود که در آثارش به مضامین اجتماعی و انتقادی توجه داشت. نام او در روایت‌های مربوط به برخورد ساواک با ترانه‌سرایان و خوانندگان معترض دهه ۱۳۵۰ آمده است. امینی در جریان بازداشت‌های سال ۱۳۵۳ زندانی شد. این برخوردها در دوره‌ای رخ داد که حکومت پهلوی نظارت بر محتوای ترانه‌ها و فعالیت هنرمندان موسیقی را تشدید کرده بود

۳۵٫اسفندیار منفردزاده

آهنگساز موسیقی فیلم و ترانه | بازداشت در سال ۱۳۵۲

اسفندیار منفردزاده، آهنگساز برجسته موسیقی فیلم و ترانه، در شهریور ۱۳۵۲ به اتهام مشارکت در پرونده توطئه برای ربودن ولیعهد، رضا پهلوی، بازداشت شد.

به روایت حسین عصاران، پژوهشگر تاریخ موسیقی و نویسنده کتاب «شناسنامه اسفندیار منفردزاده»، ماجرا از آنجا آغاز شد که در گفت‌وگوی برخی متهمان پرونده، یکی از آنان گفته بود: «اسفند هم رانندگی‌اش خوب است؛ بگوییم او رانندگی کند.» همین اشاره به نام منفردزاده، بدون آنکه مشارکت او در طرح اثبات شده باشد، به بازداشتش انجامید.

منفردزاده ۹ ماه، از شهریور ۱۳۵۲ تا خرداد ۱۳۵۳، در زندان اوین به سر برد و سرانجام آزاد شد.

این احتمال مطرح است که ساواک از پرونده گلسرخی و دانشیان برای بازداشت آهنگسازی استفاده کرده باشد که پیش‌تر با آثاری چون «جمعه» و موسیقی فیلم «تنگنا»، به بیان مضامین اجتماعی و انتقادی پرداخته بود

۳۶٫ شهیار قنبری

ترانه‌سرا | بازداشت در سال ۱۳۵۳

شهیار قنبری از پیشگامان ترانه نوین ایران بود که با زبانی استعاری و اجتماعی، مفاهیمی چون آزادی، فقر و اعتراض را وارد ترانه کرد. آثاری مانند «بوی خوب گندم» حساسیت دستگاه امنیتی حکومت پهلوی را برانگیختند. او در سال ۱۳۵۳ بازداشت شد. در روایت‌های مربوط به زندان قنبری، از فشار مأموران برای سرودن ترانه‌ای در ستایش شاه نیز سخن گفته شده است

۳۷٫ داریوش اقبالی

خواننده | بازداشت در سال ۱۳۵۳

داریوش اقبالی در شهریور ۱۳۵۳ به دنبال اجرای ترانه‌های اجتماعی و اعتراضی چون «بوی خوب گندم»، «بن‌بست» و «جنگل» بازداشت شد.

ساواک برای پنهان‌کردن دلیل سیاسی بازداشت او، استعمال مواد مخدر را بهانه کرد و تصویری از داریوش در کنار ابزار استعمال مواد مخدر در مجلات منتشر شد؛ اقدامی که با آشکارشدن دلایل واقعی بازداشت، به یکی از رسوایی‌های تاریخی ساواک تبدیل شد.

داریوش حدود هفت تا نه ماه زندانی بود که به روایت خودش، شش ماه آن را در سلول انفرادی گذراند. او همچنین از شبی سخن گفته که مأموران با بستن او به تیر، صحنه اعدامش را شبیه‌سازی کردند.

آزادی داریوش نیز بدون فشار و تحمیل نبود. او برای رهایی از زندان ناچار به اجرای دو ترانه در ستایش شاه شد: «رسول رستاخیز» و «طلایه‌دار»، هر دو با شعر ایرج جنتی عطایی و آهنگسازی بابک بیات.

۳۸٫ ایرج جنتی عطایی

ترانه‌سرا | بازداشت در سال ۱۳۵۳

ایرج جنتی عطایی از چهره‌های تأثیرگذار ترانه نوین ایران بود که با آثاری مانند «جنگل»، «بن‌بست» و «خونه» به بیان مسائل اجتماعی و سیاسی پرداخت. مضمون انتقادی این ترانه‌ها توجه ساواک را برانگیخت و او در سال ۱۳۵۳ بازداشت شد. جنتی عطایی پس از آزادی نیز ترانه‌سرایی را ادامه داد و آثارش در شکل‌گیری زبان اجتماعی ترانه فارسی نقشی مهم داشتند.

در صفحه اینستاگرام تریبون هنر با ما همراه باشید

تاریخ انتشار :۲۴ مهر ۱۴۰۵

با ترانه ای از ایرج جنتی عطایی

آهنگی که «ویگن» برای تیم ملی فوتبال خواند

نکو داشت اکبر زنچان پور با حضور نوید محمدزاده، ایرج راد و محمود دولت آبادی

گزار تصویری در تریبون هنر